ნანახია: 620

- ბატონო ირაკლი, უმწვავესი თემით მინდა საუბრის დაწყება, - ქართული ეკონომიკის კრიზისი, - როდის დაიწყო იგი და რა გავლენა მოახდინა მის გაღრმავებაზე მსოფლიო საფინანსო კრიზისმა, რომელიც მსოფლიო ეკონომიკურ კრიზისში გადაიზარდა? და აქვე, რამდენად შეძლებს ამ პროცესის შენელებას და ქვეყნის პოზიტივისკენ წაყვანას ნაბიჯები, რომელიც დღეს საქართველოს მთავრობის მხრიდან იდგმება?

- საქართველოს ეკონომიკის გადახურების პირველი ნიშნები ომამდეც სახეზე იყო. მე ამის თქმა დარწმუნებით შემიძლია. საერთოდ, მოდით შევთანხმდეთ, რომ როცა საქართველოს ეკონომიკაზე ვსაუბრობთ, ვგულისხმობთ საბანკო სექტორს, ანუ კაპიტალისა და სასესხო ბაზარს. ეს ასეა, რამდენადაც ჩვენთან საფონდო ბაზარი ფაქტობრივად არ არსებობს და ეკონომიკის ბარომეტრი სასესხო ბაზარია. ნათელია, რომ დეპოზიტების და კრედიტების ფარდობა არ იძლეოდა ისეთი საკრედიტო, განსაკუთრებით, სამომხმარებლო საკრედიტო ბუმის განვითარების საშუალებას, როგორსაც საქართველოში ჰქონდა ადგილი. ეს ბუმი ვითარდებოდა საერთაშორისო ბაზრებიდან მოზიდული სახსრების ხარჯზე და ცხადია, ამ ტენდენციის საიმედოობა, იყო ძალიან დაბალი. შედეგიც სავალალო მივიღეთ, - როგორც კი სხვადასხვა ფაქტორების ზეგავლენით იკლო გარედან მოზიდული სახსრების მოცულობამ, ეს ფაქტი მყისიერად აისახა რეალურ ეკონომიკაზე და უმწვავესად შეეხო მას. შეეხო, ზუსტად იმ ფარდობითობით რა ფარდობითობითაც იყო მიბმული და დამოკიდებული სასესხო ბაზარზე. საომარმა მოქმედებებმა ეს ვითარება კიდევ უფრო დაამძიმა, რამდენადაც, ისედაც სავალალო მდგომარეობაში მყოფი ჩვენი მიმდინარე ანგარიშების პრობლემა კიდევ უფრო გააღრმავა.ომი და მსოფლიო კრიზისი მხოლოდ ამ ნეგატიური პროცესის კატალიზატორად უნდა განვიხილოთ.

- თქვენ ამბობთ, რომ კრიზისი საქართველოში ომს არ გამოუწვევია და მთავარი მომენტი აქ საკრედიტო აქტივობისას გაუთვალისწინებელი მაღალი რისკები იყო. მაშ, რამ შეუშალა ხელი ეროვნულ ბანკს და საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს ამ რისკების რეგულაციაში, რათა პროცესის ნეგატიურად განვითარების შანსი მინიმუმამდე ყოფილიყო დასული?

- საქმე ისაა, რომ ჩვენ ავირჩიეთ ეკონომიკის ეგრეთწოდებული ანგლოსაქსური მოდელი, როცა რეგულირება ფაქტობრივად არ ხდება. ამ მიდგომამ ზოგიერთ ნაწილში დადებითი შედეგი მოგვცა, ზოგ ნაწილში კი უარყოფითი. ჩვენს კანონში, რომელიც ეროვნული ბანკის საქმიანობას არეგულირებს, ცვლილებებიც კი შევიდა და დღეს იქ წერია, რომ რომ ეროვნული ბანკის ერთადერთი ფუნქცია ინფლაციის კონტროლია. დღევანდელ ვითარებაში, როცა ეროვნულ ბანკს რეზერვების დაწევის ხარჯზე ბანკებისთვის ლიკვიდობის გამოთავისუფლება უწევს, იგი ეწინააღმდეგება ამ კანონს. ეროვნულმა ბანკმა ბაზარზე მოთხოვნის გააქტიურების პროვოცირება რომ მოახდინოს, ესეც, მისი მხრიდან, კანონდარღვევაა. არადა, მას სხვა გზა არ გააჩნია. კანონით, ეროვნული ბანკი მხოლოდ ბანკების მხრიდან ნორმატივების შესრულებას აკონტროლებს და ცდილობს ინფლაციასთან ბრძოლას. ესაა კანონით განსაზღვრული მისი ფუნქცია. მისი ფუნქცია უკიდურესად დაკნინებულია. ეს პროცესი მაშინ დაიწყო, როცა ე.წ. სავალუტო საბჭოს შემოღების იდეა ჩავარდა. სავალუტო საბჭოს პირობებში ჩვენ საერთოდ არ გვექნებოდა ეროვნული ბანკი, ჩვენი ვალუტა და მისი კურსი მექანიკურად მიებმებოდა ევროს ან დოლარს და შესაბამისად, აღარ გვექნებოდა და ვეღარ გამოვიყენებდით მონეტარულ ბერკეტებს ბაზრის რეგულაციისას. ამ მოდელმა გაამართლა ჰონკონგში, არ გაამართლა არგენტინაში და ა.შ. ჩვენთან ამ აზრმა ძალიან დიდი წინააღმდეგობა გამოიწვია და საბოლოოდ ჩავარდა. შედეგად მივიღეთ რაღაც შუალედური ვარიანტი, რომლის დროსაც ეროვნულ ბანკს ჩამოერთვა მთელი რიგი ფუნქციები, მათ შორის საზედამხედველო, და საბოლოო ჯამში, ასეთმა გაურკვეველმა წარმონაქმნა ეფექტიანად ვეღარ იმუშავა.

- რა ნაბიჯებია გადასადგმელი საიმისოდ, რომ ეკონომიკა, ანუ, როგორც თქვენ უწოდეთ დღევანდელ ქართულ ეკონომიკას, სასესხო ბაზარი, გააქტიურდეს?

- ეკონომიკური კრიზისის პიკს ჩვენ მხოლოდ ვუახლოვდებით. ვფიქრობ, 2-3 თვეში დადგება პიკი. ჩვენ მოქმედებები ანტიკრიზისულ ჭრილში უნდა განვიხილოთ, ანუ უნდა განვსაზღვროთ, თუ რა უნდა გაკეთდეს ქვეყანაში, რათა კრიზისმა ნაკლები ზიანი მოგვიტანოს. არსებობს საერთაშორისო პრაქტიკაში აპრობირებული მოდელები და ამ მოდელებს, ყველა შემთხვევაში, ამუშავებს ფისკალური და მონეტარული მექანიზმები. ყველაზე მთავარი ამ მექანიზმებისა და ბერკეტების ერთობლიობა და იმის განსაზღვრაა, თუ რა უფრო ეფექტიანი იქნება საქართველოს მაგალითზე. მე ვფიქრობ, რომ კრიზისთან ბრძოლისას, ფისკალურ ნაწილში, პირველ რიგში, უნდა განვიხილოთ გადასახადების დონე მათი შემცირების კუთხით. ეს ზეგავლენას მოახდენს მოთხოვნის აქტივიზაციაზე. სახელმწიფო ინვესტიციები მეორე ფისკალურ მექანიზმად უნდა განვიხილოთ, რამდენადაც ესეც დიდ ეფექტს იძლევა, იზრდება ბრუნვა ქვეყნის შიგნით ეკონომიკაში.Mმონეტარული – ეს არის უკვე ფულის ოდენობის მართვა და რეგულირება და ამ შემთხვევაში, უკვე, როგორც აჩვენებს მოთხოვნა, ისე გამოიყენებ ფულად მასას. უნდა გაკეთდეს სწორი ანალიზი და შეირჩეს ყველაზე ქმედითი მოდელი. დღეს ვერავინ გეტყვით თუ რა სჯობს ქართული ეკონომიკისთვის, ინფლაციური თუ დეფლაციური პროცესი. ინფლაციისას ფასები იზრდება, მაგრამ ეკონომიკა აქტიურია, დეფლაციისას ეკონომიკა ჩერდება. ამიტომ, გონივრული შეფარდებით სხვადასხვა ბერკეტების სწორი მოდელირება უნდა მოხდეს.

- თქვენი აზრით, დღეს ხელისუფლების ეკონომიკური გუნდს შესწევს თუ არა სწორი ანალიზის კეთებისა და შესაბამისი გადაწყვეტილებების მიღების უნარი?

- ის, რომ ხელისუფლებას ვითარების გაანალიზება უჭირს და ვერ ფლობს რეალურ სურათს, შესაბამისად, ვერ აკეთებს არათუ გრძელვადიან, მოკლევადიან პროგნოზსაც კი, ცხადია და ამაზე მეტყველებს ახლახანს დეკლარირებული განცხადება, რომ მთავრობა სტატისტიკის რეფორმირებას გეგმავს. სჯობს გვიან, ვიდრე არასდროს, მაგრამ ასე გამოდის, რომ მთავრობამ აღიარა რეალური სტასტისტიკის არარსებობა. რომ აქამდე არსებული მონაცემები არასაიმედო იყო. გამოდის, რომ დღეს ჩვენ ვარაუდის დონეზე ვიცნობთ ჩვენს მაკროეკონიმიკას. თუ ეს სამსახური დამოუკიდებელი იქნება და იარსებებს ჯანსაღი ინტერესთა კონფლიქტი, შემდეგში სანდოობაც იქნება სტატისტიკის მონაცემების მიმართ.Mმანამდე კი, რაც გვაქვს ეს არის, სხვა გამოსავალი არაა, ამ ვარაუდებით გვიხდება ჩვენ ანალიზი, მთავრობას კი მუშაობა.

- აქვს თუ არა რესურსი ქვეყნის ეკონომიკურ გუნდს, რომ ამ ვარაუდების საფუძველზე გამოიტანოს რეალისტური დასკვნები და გადადგას ქმედითი ნაბიჯები?

- ეკონომიკურ გუნდში უნდა ვივარაუდოთ, რომ შედიან, ამ შემთხვევაში, პრემიერი, ეკონომიკის მინისტრი, ფინანსთა მინისტრი და ეკონომიკური მრჩევლები, რომლებიც პრეზიდენტს უნდა ჰყავდეს. ბენდუქიძეს მე ამ გუნდში ვერ მოვიაზრებ, რადგან ის ცალკე განყენებული ფენომენია და სხვა საუბრის თემაა... ერთ ფაქტს გავიხსენებ და მკითხველი თავად გამოიტანს დასკვნას, თუ რას ვფიქრობ თქვენი კითხვის პასუხად. - როცა ეკონომიკის ახალი მინისტრი დაინიშნა, მე ვფიქრობდი, რომ მისი პირველი განცხადება დაახლოებით ასეთი შინაარსისა იქნებოდა, - რომ მომეცით 10-14 დღე ქვეყნის დღევანდელ ეკონომიკაში საფუძვლიანად ჩასაღრმავებლად, რათა უკეთ დავინახო მისი პრობლემები და შესაძლებლობები. სამწუხაროდ, ამდაგვარი მიდგომის ნაცვლად, ის პირველივე დღეს იმ პოპულარული თუ არაპოპულარული თემით შემოიფარგლა, შეეხო და მაღალ დონეზე "გააფიარა", რასაც ტყითსარგებლობის ტენდერის შეჩერება ერქვა. ეს იყო ნათელი სიგნალი იმისა, რომ ისიც საქმეზე მეტად ორიენტირებული იქნებოდა პოპულარულ თემებზე. ეს პრინციპულად არასწორი გზაა. მთავრობა უნდა იყოს პრაგმატი. ის უნდა იყოს მზად, რომ მიიღოს მტკივნეული, მაგრამ სწორი გადაწყვეტილებები. მე ამ მზაობას მთავრობის მხრიდან ვერ ვხედავ. მე ვერც იმას ვხედავ, რომ მთავრობაში ვინმე სწუხდეს იმის გამო, რომ ჩვენ არა ინვესტიციებზე, არამედ ხარჯვაზე ორიენტირებული ქვეყნად ჩამოვყალიბდით. ვერ ვხედავ, რომ ვინმე აანალიზებდეს ამ ვითარებას და სწუხდეს მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის შენელების გამო და ასე შემდეგ და ასე შემდეგ, პრაქტიკულად, ყველა მნიშვნელოვან საკითხთან მიმართებაში...
ამას დავუმატოთ უსასრულო სამთავრობო "კარუსელი". თუნდაც ბოლო ორი-სამი წლის მანძილზე მთავრობაში რამდენი პრემიერ - მინისტრი შეიცვალა? რამდენი ეკონომიკის მინისტრი შეიცვალა? რამდენი ფინანსთა მინისტრი შეიცვალა? ეს კადრების სუპერდენადობა მე არ მაძლევს იმის ოპტიმიზმს, რომ ეს ხალხი, ვინც მიდი-მოდის ამ თანამდებობებზე, აბსოლუტური არასტაბილურობის პირობებში, შეძლებენ, დასხდებიან, ანალიზს გააკეთებენ, მაკროეკონომიკურ სტატისტიკას მოიშველიებენ, და შემდეგ გრძელვადიან და საშუალოვადიან პროგნოზს დადებენ. ამის რესურსს ვერ ვხედავ. ეს ადამიანები თავის ადგილებზე არ არიან, სულ გაქცევაზე არიან. საოცრად არასტაბილური ვითარებაა, თორემ შესაძლოა თითოეული ეს ადამიანი უსაზღვრო შესაძლებლობისაა და ამის წარმოჩენაში არსებული აბსოლუტურად დისკომფორტული ვითარება უშლით ხელს?! მოდით, ისევ ვითარებას დავაბრალოთ, და არა ადამიანებს.

- თქვენი აზრით, როგორ უნდა დაიხარჯოს დონორთა მიერ დანაპირები 4,5 მილიარდი აშშ დოლარი, თუკი ეს ფული ჩვენამდე მოაღწევს?

- ეს არის დღეს ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული საკითხი. თუ ფული შემოვა ეს, რა თქმა უნდა, მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს ვითარებას. ამ თანხის ნაწილი ვალუტის გამყარებისთვის არის გამიზნული და ეს სწორია. თუმცა, ვშიშობ, ჩვენი ვალუტის მორიგ დევალვაციას მაინც ვერ ავცდებით. კარგი იქნება, თუკი, ამ შემთხვევაში მაინც, მთავრობა არ წავა ნახტომისებური დევალვირების გზით. ეს სახსრები სახელმწიფომ საფინანსო სექტორის სტიმულირებისთვისაც უნდა გამოიყენოს, თუმცა აქ, ვფიქრობ, პრიორიტეტი არა პირდაპირი ინტერვენციები, არამედ ბაზრების ხელშეწყობა უნდა იყოს. მათ შორის, პირველ რიგში, საბანკო და სადაზღვევო ბაზრების ხელშეწყობა, რადგან სწორედ აქედან გამომდინარეობს დღეს ყველაფერი, რასაც რეალური ეკონომიკა ჰქვია საქართველოში. ბაზრების სტიმულირება და მათი სტაბილიზირება უნდა განხორციელდეს სხვადასხვა გზით, თუნდაც იგივე დეპოზიტების დაზღვევის სოლიდური ფონდის შექმნით, რაც გაზრდის დანაზოგების მოცულობას და აამაღლებს საბანკო სექტორისადმი ნდობის ხარისხს და სხვა. არის სხვა რესურსიც. კერძოდ, ჩვენ ვსარგებლობთ სავაჭრო პრეფერენციებით, მაგრამ მას ვერ ვიყენებთ, რამდენადაც სურსათის უვნებლობის თემა ქვეყანაში იგნორირებულია. ანუ, ჩვენთან წარმოებული სურსათისა თუ სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ხარისხს არავინ ამოწმებს. შესაბამისად, ამ საკითხის ევროპული სტანდარტების დონეზე დარეგულირებამდე, ეს პრეფერენციები ქაღალდზე დარჩება და მათ ვერაფერში გამოვიყენებთ. ამ და კიდევ უამრავ სხვა უმნიშვნელოვანეს საკითხზე კომპლექსური ფიქრი და სწრაფი მოქმედებაა საჭირო. ამ კუთხითაც უნდა გამოვიყენოთ დონორთა დახმარება, ეს, ერთგვარი ინვესტიცია იქნებოდა მომავალში.

- და მთავარი, ბატონო ირაკლი, თქვენ როგორც ნაცადი ბიზნესშიც და პოლიტიკაშიც ნაცადი ადამიანი, რას ფიქრობთ, რამდენად თავისუფალია დღეს ბიზნესი საქართველოში?

- ზოგადად, საბაზრო ეკონომიკის განვითარებას ორი მთავარი ფაქტორი სჭირდება, ეს არის კერძო საკუთრება და თავისუფალი კონკურენცია. მე ვიტყოდი, რომ თავისუფალი კონკურენტული ბაზარი, გაცილებით მნიშვნელოვანია, ვიდრე კერძო საკუთრება. შეიძლება იყოს სახელმწიფო საკუთრება და ეს სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფი აქტივები იყოს კონკურენციაში კერძო საკუთრებასთან. ევროპაში არის ამის მრავალი მაგალითი, მაგრამ იქ არის თავისუფალი კონკურენცია, ეს არის ეკონომიკის მთავარი გენერატორი. ჩვენთან კი, როცა არ გაქვს თავისუფალი კონკურენცია, გიყალიბდება ოლიგარქიული კაპიტალიზმი. სწორედ ეს პროცესებია დღეს საქართველოში და იგი სექტორების მიხედვითაც კი გამოკვეთილია. მკვეთრად მონოპოლიზებული სექტორებს გამოვყოფდი, ეს არის ნავთობის ბაზარი, მომპოვებელი ბაზარი, ნაწილობრივ საბანკო ბაზარი. ნავთობისა და სამთო-მოპოვებით ინდუსტრიაში ფაქტობრივად ყველაფერი რეგულირებულია სახელმწიფოს მიერ. მონოპოლიზებულია ფარმაციის ბაზარიც. ამ ბაზრებს და მის ფიგურანტებს მიდრეკილება აქვთ ოლიგარქიზმისკენ, ეს უფრო ოლიგარქიზმის ნიშნებია, ვიდრე თავისუფალი კონკურენციის.